ΑΠΟ ΤΟ ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟ ΣΚΙΝΑΚΑ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΩΝ ΚΒΑΖΑΡ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ

 ΑΠΟ ΤΟ ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟ ΣΚΙΝΑΚΑ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΩΝ ΚΒΑΖΑΡ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ

ROBOPOL: Διείσδυση στην καρδιά των πιο εξωτικών αντικειμένων του Σύμπαντος

Τα τελευταία 5 χρόνια, σε μια μεγάλης σπουδαιότητας συνεργασία για την ελληνική επιστήμη, το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας από κοινού με διάσημα ιδρύματα όπως το Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνιας (CALTECH) και το Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ Ραδιοαστρονομίας της Γερμανίας, το Διαπανεπιστημιακό Κέντρο Αστρονομίας και Αστροφυσικής της Ινδίας και το Πανεπιστήμιο Νικόλαος Κοπέρνικος της Πολωνίας, λειτουργούν στο τηλεσκόπιο των 1,3 μέτρων του Αστεροσκοπείο Σκίνακα ένα πρωτοποριακό πολωσίμετρο, σχεδιασμένο και κατασκευασμένο για τη μελέτη φαινομένων γύρω από τις τεράστιες μαύρες τρύπες που βρίσκονται στα κέντρα των Κβάζαρ. Οραματιστής και επικεφαλής του Προγράμματος  είναι η Καθηγήτρια Αστροφυσικής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και το ΙΤΕ Βάσω Παυλίδου.

Το όργανο, που φέρει την ονομασία RoboPol (Ρομποτικό Πολωσίμετρο) και μετράει την πόλωση του φωτός που μας στέλνουν αντικείμενα από το Σύμπαν είναι προϊόν τεχνολογίας αιχμής, με μοναδικό στον κόσμο σχεδιασμό που του προσδίδει απαράμιλλη ακρίβεια μετρήσεων και πρωτοποριακή ρομποτική λειτουργία. Το RoboPol έκανε συστηματική καταγραφή της φωτεινής εκπομπής από 100 και πλέον μπλέιζαρ (blazars). Τα μπλέιζαρ είναι πολύ ξεχωριστά κβάζαρ: Έχουν μια τεράστια μαύρη τρύπα στο κέντρο τους με μάζα έως και δισεκατομμύρια φορές τη μάζα του Ήλιου μας, και εκτοξεύουν (με έναν τρόπο που παραμένει μυστήριο τριάντα χρόνια μετά την ανακάλυψή τους) τεράστιους πίδακες εκροής (στους οποίους η ύλη εκτινάσσεται προς το διάστημα με ταχύτητα που πλησιάζει την ταχύτητα του φωτός), ο δε πίδακας εκροής τους “στοχεύει” τη Γη. Το γεγονός αυτό μας δίνει τη δυνατότητα να κοιτάξουμε βαθιά στην καρδιά αυτών των πιο εξωτικών αντικειμένων του Σύμπαντος, να μελετήσουμε τη δομή των πιδάκων εκροής, και να δούμε στην πράξη τη συμπεριφορά της ύλης σε ακραίες ταχύτητες – μιας πρώτης τάξης εφαρμογή της ειδικής θεωρίας της Σχετικότητας του Αϊνστάιν.

Μετά από 5 χρονιές εντατικών παρατηρήσεων, η κοινοπραξία RoboPol ανακοίνωσε πρόσφατα σημαντικότατες ανακαλύψεις σχετικά με το ρόλο του μαγνητικού πεδίου στη δομή και εξέλιξη των πιδάκων, συμπεριλαμβανομένης της εξαιρετικά μεταβλητής ακτινοβολίας που λαμβάνουμε από αυτούς.

Η συστηματική μέτρηση της πόλωσης του φωτός και κυρίως των μεταβολών της από έναν τόσο μεγάλο αριθμό μπλέιζαρ, κάτι που παγκοσμίως για πρώτη φορά πραγματοποιείται, έχει ήδη παράξει έναν μοναδικό πλούτο επιστημονικών δεδομένων και αναμένεται να συνεχίσει να αποκαλύπτει πτυχές της φυσικής των μπλέιζαρς για πολλά χρόνια στο μέλλον.

PASIPHAE: Στα ίχνη των πρώτων στιγμών της δημιουργίας του Σύμπαντος

Η πρωτοπορία του Σκίνακα στην αστρονομική πολωσιμετρία όμως δεν σταματά με το RoboPol. Αρχίζοντας από το 2021, ένα παγκοσμίως μοναδικό πείραμα Αστροφυσικής πρόκειται να πραγματοποιηθεί παράλληλα στο Αστεροσκοπείο Σκίνακα στην Κρήτη, και στο South African Astronomical Observatory στο Σάδερλαντ της Νοτίου Αφρικής, που στόχο έχει να ανοίξει τον δρόμο προς την ανίχνευση του αποτυπώματος των πρώτων στιγμών της δημιουργίας του Σύμπαντος στο αρχέγονο φως.

Το πείραμα, που ονομάζεται PASIPHAE (Polar-Areas Stellar-Imaging in Polarization High-Accuracy Experiment), θα χαρτογραφήσει με πρωτοφανή ακρίβεια, την πόλωση εκατομμυρίων άστρων σε περιοχές του ουρανού μακριά από το επίπεδο του Γαλαξία, τόσο στο βόρειο όσο και στο νότιο ημισφαίριο.

Το PASIPHAE (ΠΑΣΙΦΑΗ ήταν το όνομα της γυναίκας του Βασιλιά Μίνωα)  αποτελεί συνεργασία της Ομάδας Αστροφυσικής της Κρήτης (πρόκειται για τη συλλογική ομάδα του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας και του Αστεροσκοπείου Σκίνακα) με το Inter-University Center for Astronomy and Astrophysics (IUCCA) στο Pune της Ινδίας (το μεγαλύτερο εργαστήριο σχεδιασμού και ανάπτυξης οπτοπολωσιμετρικών οργάνων στον κόσμο), το Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνιας στις ΗΠΑ (το γνωστό Caltech), το South African Astronomical Observatory στη Νότιο Αφρική και το Πανεπιστήμιο του Όσλο στην Νορβηγία.

Το PASIPHAE εμπνεύστηκε και συντονίζει ο Καθηγητής Αστροφυσικής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και το ΙΤΕ Κώστας Τάσσης και η πραγματοποίησή του κατέστη εφικτή χάρη σε δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Επιπλέον χορηγοί του προγράμματος είναι το Ίδρυμα Infosys στην Ινδία, το National Equipment Program της Νοτίου Αφρικής και το Caltech. Η υλοποίηση του  PASIPHAE χρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας.

Το PASIPHAE θα χρησιμοποιήσει μοναδικά στον κόσμο, καινοτόμα πολωσίμετρα WALOP, τα οποία σχεδιάστηκαν αποκλειστικά για το εν λόγω πείραμα και αυτή τη στιγμή κατασκευάζονται στο κέντρο IUCAA. Θα χρησιμοποιήσει επίσης ασυνήθιστα μεγάλο χρόνο παρατήρησης, που προσφέρουν τα Αστεροσκοπεία Σκίνακα (στο τηλεσκόπιο 1.3 m) και SAAO (στο τηλεσκόπιο 1.0 m).

Ο πολωσιμετρικός χάρτης του PASIPHAE θα χρησιμοποιηθεί ώστε να καταστεί δυνατή η λήψη μιας μαγνητικής τομογραφίας του Γαλαξία: θα μας επιτρέψει να εξαγάγουμε την τριδιάστατη δομή του μαγνητικού πεδίου και της σκόνης που απαντώνται στον δικό μας Γαλαξία. Η σκόνη αυτή δρα σαν ένα “πέπλο”, εμποδίζοντας τους επιστήμονες να καταγράψουν εξαιρετικής σημασίας δεδομένα, που η γνώση τους θα επιτρέψει να διερευνηθούν οι πρώτες στιγμές του Σύμπαντος, καθώς και η φυσική της Βαρύτητας σε πολύ υψηλές πυκνότητες και ασύλληπτα μεγάλες  θερμοκρασίες.

Το PASIPHAE θα ανοίξει ένα υπερπολύτιμο και ουσιαστικά κλειστό μέχρι τώρα παράθυρο στο Σύμπαν, μέσα από τη μελέτη της πόλωσης του φωτός των άστρων. Πέρα από τις μελέτες του νεαρού σύμπαντος, η πολωσιμετρική χαρτογράφηση του ουρανού θα επιτρέψει να πραγματοποιηθούν αλματώδη βήματα σε  περιοχές αστροφυσικής  έρευνας που σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο του διεθνούς επιστημονικού ενδιαφέροντος.

Το Αστεροσκοπείο Σκίνακα είναι ιδανικό για τις μελέτες αυτές λόγω της εξαιρετικής του θέσης για αστρονομικές παρατηρήσεις στην Ευρώπη, σε συνδυασμό με τον υψηλής τεχνολογίας εξοπλισμό του, το υψηλό επιστημονικό επίπεδο των αστρονόμων του και τη λειτουργικότητά του.

Ιστοσελίδα Αστεροσκοπείου Σκίνακα: http://skinakas.physics.uoc.gr

Ιστοσελίδα ROBOPOL: http://robopol.org

Ιστοσελίδα PASIPHAE: http://pasiphae.science

Leave a Reply

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *